Murat Ülker Davos’u yazdı: Biri yoksulsa oburunun zenginliği tehlikededir

pladis İdare Şurası Lideri Murat Ülker, “Bu yıl her şey denk geldi, nasip oldu Ali Ülker Bey’le birlikte Davos 2022ye katıldık” diyerek Davos izlenimlerini kaleme aldı.

İş insanı Murat Ülker, kendine ilişkin internet sitesinde yayınladığı “Yoksa Davos’a Geç mi Kaldık’ Dedim Ama… Dünya Tarım ve Anti-Tröst Örgütleri Kurulmalı” başlıklı yazısında, “Yediğin içtiğin sana kalsın, sen gördüklerini anlat’ denir ya, işte ben de dinlediklerimi anlatıp yeniden size yararlı olmaya çalışayım diyorum” sözlerini kullandı. 

Murat Ülker, yazısının “Global Yiyecek Krizini Önleme” orta başlıklı kısmında, şu değerlendirmeyi yaptı: 

“Gıda güvenliği ve tedariğinin kapsayıcı, uzun periyotlu ve sürdürülebilir bir yapıda dönüştürülmesi gerekiyor. Bunun için akıllı tarım sistemlerine yatırım gerekiyor. Afrika’da tarımdan elde edilen mahsulün üçte biri ziyan oluyor. Bu hem çiftçi hem devlet için çok büyük bir yük getiriyor. Bunu engellemek için tüm dünya ülkelerinin birlikte çalışması koşul.”

İşte Murat Ülker’in yazısı…

Dünya Ekonomik Forumu (World Economic Forum, WEF), merkezi İsviçre’nin Cenevre kentinde yer alan milletlerarası bir vakıftır. 1971 yılından bu yana her yıl İsviçre’nin Davos kasabasında bu Forum toplantısı yapılıyor. Forumun kurucusu Cenevre Üniversitesi’nde  işletme profesörü olan Klaus Schwab. Evvel ismi  Avrupa İdare Forumu imiş, daha sonra 1987 yılında şimdiki ismini almış.

Birinci Avrupa İdare Sempozyumuna; Batı Avrupalı firmalardan 444 yönetici davet edilmiş. Daha sonra Dünya Ekonomik Forumu kâr maksadı gütmeyen bir kuruluş haline gelerek  Avrupalı iş önderlerini her yıl toplantılar için Davos’a çekmiş. Forumun gayesi milletlerarası uyuşmazlıkları çözmek için bir platform sağlamak ve vizyon genişletmek iken, siyasi başkanlar foruma birinci kere 1974 yılında davet edilmiş. Forum bundan sonra, siyasi başkanlar tarafından tarafsız bir platform olarak kullanılmış. Davos’la ilgili çok sayıda rivayet var; kapitalist düzenin devamı için iş insanlarının illuminati usulü bir örgüt oluşturduklarından, salgının dünya nüfusunu azaltmak için Davos’ta planlandığına kadar… İnanmak isteyen için her türlü dedikodu bol, toplumsal ağ toplumunda inanılmaz zırvaların sayısı güzelce arttı.

Her neyse, kaç yıldır “katılayım, artık gideyim, bu yıl tam sırası” derken daima diğer bir iş çıktı, denk gelmedi Davos toplantısına katılmak; fakat bu yıl her şey denk geldi, nasip oldu. Ali Ülker Bey’le birlikte Davos 2022’ye katıldık. Birebir anda 70-80’den fazla oturum vardı. Bu nedenle seçici davranmak gerekti. Kimi oturumlara Ali Beyefendi katıldı, kimilerine ben katıldım, kimilerine da ikimiz birlikte katıldık. Açıkçası birinci gün “acaba online ve dijital dünyada Davos’un modası geçmiş mi?” sorusunu kendime sormadım değil. Lakin 3 gün boyunca bir düzine panel, 40tan fazla panelist dinleyince, ortalarda da toplumsallaşma yemeklerine ve toplantılarına katılınca dedim ki “yok Davos hala diriymiş!”

Çok beğendiğim kısımlardan birini en evvel yazayım. Bu “Gelecek On Yılın Ekonomisi” başlıklı akşam yemeği toplantısı idi. Toplantıyı London School of Economics and Political Science Üniversitesi, Kamu Siyasetleri Fakültesi Dekanı, Andres Velasco sundu. Her masaya bir konuşmacı oturtulmuştu, her konuşmacı farklı millettendi. Velasco sırayla hepsine kelam vererek, sorular sorarak toplantının çok verimli ve sıcak geçmesini sağladı. Benim seçtiğim masadaki sekiz kişi sekiz farklı millettendi. Bu toplantıdan aldığım notlar şöyle:

Gelecek On Yılın İktisadı

Hükümetler kaçınılmaz bir halde akla yatkın ve süratli seçimler yapmak zorundalar. Sonuçta salgında başarılı olamadık. Tüm dünyada 6milyon kişi öldü, çok sayıda insan hastalığın sonuçları ile boğuşmak zorunda kaldı. Yaşanan kaygılar, telaşlar, çaresizlikler de eforu oldu. IMF reçeteleri “faizleri arttır” der fakat tedarik zinciri düzelmezse işler bozulur. Rusya- Ukrayna savaşı devam ederse küresel enflasyon olur, kriz olur ve gelişmekte olan ülkeler bundan önemli ziyan görür. Artık her şey çok süratli ve çok büyük hacimde oluyor. İhtiyatlı davranmak ve “tersine düşünme” pratiği yapmak gerekir. Natürel şu andaki gelişmeler ticareti engelliyor, yatırım azalıyor ve resesyon ihtimali beliriyor. Çin 10 yıl %10, sonra %7 sonra %5 büyüdü, ve büyüme %2ye kadar düştü, sanki krize girer mi? Çin’in başarısı otoriter olmasına karşın iktisatta devletçi yönlendirmeler yapmamasından kaynaklanıyor. Şahıs teşebbüslerine ehemmiyet veriyor. Lakin covid’le birlikte Çin’de devletçi uygulamalar öne çıktı, şayet hür pazar yerine iktisatta devletçi uygulamalara geçerse kriz çıkar. Tabi bu süreçte Çin kendi içinde çatıştı. Çinli seçkinler devletçi uygulamalara kuşkuyla bakıyor. Bu birinci kere oluyor. Tek adam rejimi haliyle bir önyargı getiriyor. Bu bütün dünyada bu türlü, Putin’in uygulaması da farklı değil.

Prof. Stiglitz’in de yemekte söyledikleri enteresandı. Bizim ölçümlerimiz yanlış sayılara bağlı, dedi; şöyle örnek verdi: “ABD’de insanların %60ı kendi konutunda yaşar, fakat geçim standardı sayılarında mesken kiraları vardır”. Bu nedenle ekonomiler ortasında bu çeşit sayılarda büyük fark varsa kaale alın, yoksa bakmayın diye uyardı. Faizlerin artması niçin tedarik zincirini etkilesin ki, diye sordu! Tedarik zincirine yatırım yapılması lazım, fakat faizi yükseltiyoruz, yatırım nasıl yapılacak?… Niçin ABD’li çocukları fakirlik içinde yetiştiriyoruz. Zira herkes kendi parasını ödemiyor. Enflasyondan değil resesyondan korkarım. Düzgün vergi olmalı, çok uluslu firmalar vergilendirilmeli ve etraf vergilendirmesi yapılmalı.”

Öteki konuşmacıların notları; Toplumsal ekonomiler, yeşil dönüşüm, yeşil yatırım değerli. Afrika’da 54 ülkede sera gazı tesiri %4 , bu ülkelerde iş ve istihdam artmalı. Gelecek 20 yılda bunlara ek güç lazım. Buralarda sayılar birebir değil, sıkıntılar da tıpkı değil. Gelişmiş ülkeler 2009da Afrika’ya 100 milyar dolar yardım edeceklerini söylemişlerdi. Bugüne kadar 1 milyar dolar verdiler. Afrika size güvenmiyorum, diyor. Avrupalıların aşı fazlası sorunu vardı ve Afrika’ya gönderemediler, çöp oldu. Çok istikametli ve her düzeyde aksiyon lazım. Düşük gelirli ülkeler nereden kaynak bulacak? IMF mi verecek, jeopolitik sorunlar ne olacak?”

Aşağıda katıldığım öteki panellerin kısa bir özetini aldığım notlara dayanarak vereceğim. Evet çok sayıda oturum, çok sayıda bahis, çok sayıda panelist vardı ancak kullanılan anahtar sözler birbirleri ile oldukça benzeriydi. Panelistlerin büyük çoğunluğu derslerine âlâ çalışmışlardı. Bunun yanı sıra herkes ne yapılması gerektiğinin farkındaydı, lakin nasıl yapılacağı konusunda hala çok eksiklik var ve bunu açıkça kabul edenler mevcut. Birçok panelist gelecek konusunda umutlu olduğunu söyledi, lakin bu umudun desteğini gereğince söz edemedi; tahminen de kâfi vakit yoktu. Yaşanılan krizlerin gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin fikir yapısını da birbirinden farklılaştırdığı aşikar. Globalleşme ile önemli hesaplaşma başlamış ancak küreselleşmenin yanılgılarının tam bir tahlili yapılamıyor, çoğunluk küreselleşmeden vazgeçmek istemiyor. Herkes bir dönüşüm yaşanması gerektiğinin farkında, ve bu dönüşümün sancılı olacağını da biliyorlar. Yeniden de sıkıntılar masanın altına süpürülmüyor, bu iç açıcı; fakat önderler bu meseleleri temizlerken oldukça toz kalkacağının farkında gibiler. Seneye hangi ülkelerin temsilcileri Davos’ta daha çok öksürürse onların kalkan tozdan daha çok etkilendikleri görülür. Şunu ekleyeyim kimi düzeltilmesi gereken konularla birlikte ben küreselleşmeden yanayım. 

Katıldığım oturumlardan aldığım birtakım notlar ve bunlara yönelik görüşlerim şöyle:

Globalizasyonun Geleceği

İktisat, teknoloji ve demografiler globalizasyonu destekleyen müspet güçlerdir. Globalizasyon yoksulluğu azaltıyor. Hong Kong’daki yatırımcıların %50’si farklı ülkelerden. Batı ve Doğu’nun birleşip misyonların net olarak tanımlandığı bir ekosistemin oluşturulması  önemli. Bioyakıt ve hidrojen kullanımı arttığında globalizasyon artacaktır. Zira bu yeni güç tipleri işi altüst eder.  Şu anda lojistik fiyatları artıyor, bu globalizasyonun problemli alanı, zira küçük ve orta ölçekli işletmeler için sıkıntı bir periyot. Nasıl tahlil üretiliyor göreceğiz.  Bugün yaşananlar bir “dönüşüm” sürecidir, globalizasyondan geri dönüş değil. Gelişen ülkelerin katılması büyük işgücü potansiyeli getirir piyasalara. Güneydoğu Asya ve Afrika’da hükümet güdümlü inovasyonların kimseye faydası olmuyor, bilakis kaynaklar heba ediliyor. Hükümetleri inovasyon önderliğinden çekmeliyiz. P&G Avrupa Lideri Loic Tassel: “5 milyar tüketiciye ulaşıyoruz. Küreselleşmenin avantajlarından biri budur.  Tüm tüketiciler birebir kaliteyi ucuza istiyor. Tüm tüketiciler daha yeterli eserleri ve sürdürülebilir tahlilleri hak ediyorlar. Bunun için iş önderleri olarak ölçek iktisadını gerçekleştirmek için eğitmek, bağlantı kurmak ve güdüleyiciler sağlamak zorundayız” diyerek değerli bir noktaya değindi. Tedarik zincirinde globalleşme değil mahallileşme olacak, tüketimin olduğu yerde üretimin olması temeldir artık. Davet merkezleri, yazılımcılar, e-ticaret, servisler yerelleşmeden hisselerini alacaklar.

Küresel Yiyecek Krizini Tedbire

Besin güvenliği ve tedariğinin  kapsayıcı, uzun devirli ve sürdürülebilir bir yapıda dönüştürülmesi gerekiyor. Bunun için akıllı tarım sistemlerine yatırım gerekiyor. Afrika’da tarımdan elde edilen mahsulün üçte biri ziyan oluyor. Bu hem çiftçi hem devlet için çok büyük bir yük getiriyor. Bunu engellemek için tüm dünya ülkelerinin birlikte çalışması kaide.

Dünyanın aşikâr yerinde kimi yiyecekler var ki oradan elde edilmeleri koşul. Mesela muz, dünyanın muhakkak iklim bölgelerinde yetiştirilir, öteki bölgelere tedarik zinciri oluşturularak gönderilir. Bir nakliye şirketi alır ve dünyanın öbür yerlerine götürür. Bunun haricindeki   ürünlerde de, örneğin ananas, hindistan cevizi, tıpkı halde küresel tüketici tahlil edilerek nasıl alacağı düşünülür ve geriye yanlışsız tedarik zinciri kurulur ve bunun için büyük şirketler oluşturulursa bir tahlil olabilir. Bugün bu türlü yapılmıyor, bu tıp tüm dünyanın faydasına olacak aksiyonlar, lobilere kurban ediliyor. Bu nedenle Dünya Sıhhat Örgütü üzere, küresel manada tesirli siyaset yapacak bir Dünya Tarım Örgütü olmalı ve talepten başlayarak dünya tarım kaynakları tüm insanlığa yarayacak biçimde akıllıcı siyasetlerle kullanılmalıdır. Bugün var olan küresel tarım örgütleri arzdan başlayarak sorun çözmeye çalışıyorlar.

Orta Doğu ve Kuzey Afrika’nın Ekonomik Görünümü

Bu oturumda birinci şok güya birebir özelliklere sahip bir ülke üzere algıladığımız MENA denilen bölgenin bir mozaik olduğunu, farklı  bölgeleri içerdiğini anlamak oldu,. Zengini ve fakiri var, etnik sorunu olan var, nasyonalisti var, kimi yiyecek ihraç ediyor, kimi ithal ediyor. Mısır’da enflasyon var, Suud’da zenginlik… MENA diye bölgeyi birleştirip, tek bir ülke üzere yönetmeye çalışmak tamam bir saçmalık anlayacağınız. Peki Orta Doğu ve Kuzey Afrika’daki sorun ne, niçin bu bu ülkeler süratle gelişmiyor? Anlayış sorunu var…

Buralarda mutlakiyet var, nasyonalistlik var, hür teşebbüs mantığı yok, oturmuş demokrasi yok. Halka kolaylık sağlamak için elektrik faturalarını düşürürler, sübvanse ederler lakin insanları müteşebbis olmaya güdülemezler. Suudlar 70 Amerikan dolarına petrolün varilini sabitliyorlar. Bu hoş bir şey lakin ne üretilecek, tasarruf edilen para nasıl yatırıma dönecek, o yok! Oysa herkes kendi menfaati için üretirse o vakit gelir artar, refah artar.  Bu ülkelerde bir teşebbüsü kamudan müsaade almadan başlatamazsınız. Türkiye de bu noktaya gelmek üzere, bu türlü devam edersek Türkiye kilitlenecek diye düşünüyorum. Avrupa’da da misal bir durum var. Yeni sermaye girişini engellemek için eşikleri yükseltiyorlar, mevzuatı zorlaştırıp gelme diyorlar. 

Mena’dakiler hizmet bölümüne ve dijitale yatırım yapmak istiyorlar. “Ata nal çakılırken görmüş kurbağa ayağını uzatmış” misali bir durum bu. Şayet ekonominde üretim omurgan yoksa üretmediğin halde neyin hizmetini kime sağlıyorsun. Evvel katma pahalı bir şey üretmediğin sürece gelişmek mümkün değildir. Tamam turizme yatırım yapıyorsun, evvelden bacasız sanayi denirdi, bir şey üretmiyorsan gelenlere ne satacaksın? Hükümetler halkın parası ile devlet kalkınma fonları kuruyorlar, büyük projeler yapıyorlar. Sonu verimsizlik ve hüsran oluyor, zira artta hür teşebbüs iradesini teşvik edecek bir şey yok. Bu yüzden de hayal kırıklığı oluyor. Meğer bu parayı direkt millete dağıtsalar ve “balık tutmayı öğretseler” çok daha fazla yarar sağlarlar. 

Bunlar gerçekleştirilirse  bölgenin tam potansiyeline ulaşabilmesi mümkün. Bu bölgede ekonomik ıslahat koşul,  yeni iş alanları yaratıyorlar ancak kâfi değil, yatırımcılar için prosedürleri süratle kolaylaştırılmalı, stratejik projeleri hızlandırılmalı, öncelikli bölümlere odaklanılırsa tüm dünya bu bölgeden daha fazla yararlanır.

Demokrasinin Geleceği

Doğu ve Batı ortasında giderek büyüyen fark demokrasinin geleceği için bir tehdit oluşturuyor ve hakikaten demokratik bir toplum yapısına ulaşmak için gelişmemiş/gelişmekte olan ülkelerin desteklenmesi gerekiyor. Aynı vakitte yeni gelişen toplumsal ağlar insanların fikrini şekillendirmek/manipüle etmek konusunda tesirli ve bu popülizme yol açıyor. Toplumsal ağla sayesinde herkes kendi akvaryumunda yaşıyor, beşerler daha katı düşünen, bu fikirlerinden vazgeçmeyen, bu kanılar etrafında gettolar oluşturan bir yapıda yaşıyorlar. Bir şey Twitter’da TT olunca hakikat sanılıyor. Evvelce “batıdakiler esrar eroin kullanıyor, 5-10 seneye varmaz, bunlar yıkılır” deniyordu, sonra ne oldu… Aslında o denli yaşıyorlardı, özgürleşmenin getirdiği noktaya geldiler. Biz artık “Batının teknolojisi alıp ahlaksızlığını almayacağız” diyoruz. Lakin sanal toplumsal gettolar artık küresel, nasıl yaşıyorsan o denli oluyorsun.

Artık yaşayan birçok insanın “gerçek demokrasi” ile şimdi tanışmamış olması geleceğe dair var olan inancı zayıflatıyor ve demokrasiyi daha kırılgan bir noktaya indiriyor. Bu problemlerin tahlili için kullanılan anahtar sözler “kapsayıcılık”, “insan ve kıymet odaklılık” olarak nitelendirildi. Birebir vakitte Ukrayna – Rusya savaşının bir demokrasi, özgürlük savaşı olduğu ve kesinlikle kazanılması gerektiği de söylendi.  Ama ben öteki bir açıdan bakıyorum şayet gelişmişlik düzeyleri ülkeleri “merhametli” yapacak bir gelişmişlik düzeyine getirmiyorsa “demokratik olmayan, denetimsiz güç” ülkeleri savaşa sürükleyebiliyor.  

Küresel Vergi Sistemini Yeniden Hayal Etmek

Daha adil ve kapsayıcı bir vergilendirme sisteminin oluşturulmasının sürdürülebilir büyüme ve gelişme için bir gereklilik olduğu kesin. Bu yeni sistemin bir yardım etme teşebbüsü değil, en temelinde adaletle ilgili olduğu düşünülüyor. Doğal ki burada adalet konusu da irdelenmesi gereken bir bahis. “Kim kazanır, kim kaybeder? Ve bu dönüşüm ne kadar adil?” soruları kesinlikle üzerine mesai harcanması gereken sorular.

Temel husus daha “çok” vergi almak değil, daha “iyileştirilmiş bir sistem üzerinden” vergi almaktır. Daha fazla vergi değil, işe fayda formda vergilendirmektir. Vergiyi zenginden almak iş değil. Vergi herkesin sıkıntısı olmalı, herkesi germeli. Küresel vergi anlayışı niçin lazım? Para bir yerlere kaçınca kullanılamıyor. Meğer paranın şeffaf olması gerekiyor. Afrika’da, şu ülkede  yeteri kadar vergi tahsilatı yok diyoruz. Halbuki burada servet transferi var, para diğer ülkelere kaçıyor. Lokal finans sitemini desteklemiyor, üretime dönüşemiyor. En az küresel vergi olsa, genel mutabakat olsa… Zenginleri fazla vergilendirmek “vatandaş” başıyla makul geliyor, lakin ekonomik olarak gelişme açısından düşünürseniz onları paralarını harcamaya, yatırım yapmaya özendirmek lazımdır. O vakit bir katma paha oluşur. Büsbütün dijitaleşmemiş, kayıt altına alınmamış toplumlarda herkesin faydasına olan tahlil sosyo ekonomik statüye nazaran kişi başı vergi sistemine geçmektir. Kaynakta falan vergiler kesildiği yerde kalıyor. 

Emtia Şokunu Gidermek

Bugünkü duruma baktığımızda, yıkıcı bir fırtına için gereken tüm etkenlere sahibiz. Bugünkü emtia krizi son derece karmaşık bir durum ve ucuz emtia periyodu artık bitti. Gerçi  her kriz bir fırsat olarak değerlendirilme potansiyeline sahiptir. Ancak bugün dünya tedariğini sürdürebilmek konusunda hakikaten büyük bir meselemiz var. Gelişmiş ülkelerin panelistleri uzun vadede ayrışmanın (fragmantation)  problemleri beraberinde getireceğini tabir ediyorlar; gelişmekte olan ülkelerin panelistleri bu ayrışmanın yararlı olacağını düşünüyorlar.

Ve bu oturumda da açıkça görülüyor ki özgür ticaret engelleniyor bilhassa besin ticareti. Meğer bu engelleme çok tehlikeli. Herkes her şeyi üretmeli ve çeşitlilik olmalı. Fiyatların yükselmesi o kadar sorun değil. Fiyatlar böylece tüm dünyada eşitleniyor. Örneğin kağıt, ambalaj fiyatları bizde %400 arttı, fakat dünya ile eşitlendi. Gemi navlunları evvel yükseldi sonra düştü fakat taşımacılar seviyeyi korumak istiyorlar.

Aslına bakarsanız dünya emtia piyasalarında oligopolistik bir yapı vardır. Her emtianın (petrol, kağıt, gaz, maden vb) piyasası “seven sisters” diye anılan birkaç şirketin domine ettiği oligopolistik piyasalardır. Bir ortaya gelerek ortak akılla piyasayı denetim ederler. Mesela, birkaç fabrika birebir anda bakıma girerse o kesimdeki talep düşmüşse arz da düşeceği için fiyat düşmez, daha doğrusu düşmesine müsaade verilmez.

Nasıl bu türlü bir şey olabiliyor? Zira ülkelerin kendi anti-tröst maddeleri ya da Avrupa Birliği’nin  anti-tröst yasası var ama globalde, şirketleri denetim eden bir anti-tröst yasası yok. Herkes her şeyi üretirse lakin bu yapılar kırılır. Orta gelirli ülkeler katma pahalı emtia tahlili yapıp bu piyasalara girmeliler ki oligopolistik yapıları kırsınlar.

Krizlerden fırsat çıkar. Koronavirüs krizine bakın, aciliyetten ne inovatif eserler çıktı. Fırsatlardan yararlanmak için hem yatırım yapmak hem de teknoloji transferi lazım.  Mesela elektronikte fevkalade ölçüde atık var, geri dönüştürülemiyor, lakin bir şey de yapılamıyor.

Bir küresel krizde önce krizi çok iyi tanımlamak lazımdır. Fiyatların inip çıkması kriz değildir. Fiyat artar ve mal bulunamıyorsa gerçek sorun başlar. Örneğin besin bulunmamaya başlarsa çok önemli sorun olur, zira besin insan hayatıdır.

Gelecek Salgına Hazırlanmak

“Özel kesimin iştiraki, hastalıklarla gayret için inanılmaz derecede değerlidir.” Panelin ortak aklı buydu. Bill Gates, salgınların erken tespit edilebilmesinin işin en değerli kısımlarından biri olduğunu vurguladı. Salgının 0 bölgesi en güçlü alan; daha telaş verici olan şey ise, dünyada beklediğimiz pek çok pandemi riskinin, birinci etapta bununla başa çıkmak için kâfi kaynağa sahip olmayan ülkelerde olmasıdır. Bu sorunun aşılabilmesi için de sürece müdahale edebilecek ve hızlandırabilecek bir “küresel kapasiteye” muhtaçlık vardır. Pandeminin tesirlerini insani ve ekonomik maliyet olmak üzere madalyonun iki yüzü olarak daima birlikte gördük. Bu yüzden artık kapsayıcı bir yapıda herkese yardım etmemiz gerektiğini anlamamız gerekiyor. Aksi taktirde bu ve gibisi sorunlar yeniden olmaya devam edecek. Şunu da yeterli anlamamız lazım bölgesel karantina  gibi kıymetler etkisiz kalıyor.

Kural şu: Kendini herkesten koruyacaksın, herkesi de kendinden koruyacaksın. Bu şahsî bir konu ve yeni salgınlar da lakin bu türlü önlenir.

Milenyum Kuşağı İşin Başına Geçti      

Milenyum kuşağındakilerin katıldığı değişik bir oturumdu. Paneli sunan bir portre  fotoğrafçısıydı.  Gayesi herkesi sarsmak ve tekrar düşünmeye teşvik etmekti. İştirakçilere değişik sözlerin manalarını sordu. Endişe ve umut,, dahil olmak mı ilişkin olmak mı gibi… Sorulara verilen karşılıkların yaşanan olaylardan nasıl etkilendiği Ukrayna’dan katılan Uliana Avtonomova âlâ bir örnekti; umut için, “liderler dahil insanların birlikte ve sevgiyle hareket etmeleri,” endişe içinse, “Rusya’nın Ukrayna’yı ele geçirmesi” demesi değişikti. 

Bizde de milenyum jenerasyonu, işin başına geçti ya da geçmek üzere. Mesela büyük oğlum Yahya da onlardan biri. Onlar  9/11’i yaşadılar, küresel krizi yaşadılar, pandemiyi yaşadılar, artık de enflasyonu yaşıyorlar. Ancak asla karamsar değiller, sorduğun vakit güzel olacak diyorlar

Kendilerini inançta hissedebilmek ismine her şeyi geride bırakmayı göze alıyorlar. Bizim üzere daima çalışmak yerine tercihleri, “dur bir mola ver.” Kendilerine mentor (yön gösteren) arıyorlar. Yalnız kalmak istemiyorlar lakin yalnız kalacaklarsa da buradan bir güç yaratmaya çalışıyorlar. Günlük bir rutinlerinin olması güzellerine gidiyor. Mesela bu namaz kılmak olabilir. Karl Schwab’ın bir kelam var: “Başarısızlık kendine verdiğin kelamı tutamamandır!” Yeni kuşak bu kelamı benimsemiş görünüyor. Oturuma katılan Ganalı gence sordular: Nasıl seçildin buraya? Yanıtı tekrar enteresandı: “Yeterince başarısız olduğum için! geldim”. Yani güçlü olmak için kusurlarını anlamanın, onları düzeltmeye çalışmanın değerli olduğunu biliyor milenyum jenerasyonu. Hatalara tepki vermenin güçlülük olduğunu düşünüyorlar? Zayıf değil, dirençli olmak gerektiğini, bunun için de kendini tanımanın çok değerli olduğunu vurguluyorlar.

Uzun Vadeli Bakmak

Başka oturumlarda savaşın bahsi “Rusya – Ukrayna Savaşı” olarak geçmişti. Bu oturumda ise savaş “Putin’in Savaşı” olarak etiketlendi. Uzağa yanlışsız bakarken bugünü ve dünü kaçırmayan bir yapı kurmamız gerektiği vurgulandı. Bu vurgulamayı yapan da Atlantik Kurulu Lideri Frederick Kempe idi. Kempe hükümetlerin bürokrasiyi ortadan kaldırıp kapasiteli ve kâfi olmaları gerektiğine de vurgu yaptı.

Dünyada bugüne kadar pek çok kriz oldu. 2019’da Avrupa Biriği’nde finansal kriz oldu, daha sonra Trump’ın ABD Lideri olarak seçilmesi, daha sonra Brexit, daha sonra kovid salgını ve artık de Rusya-Ukrayna savaşı. Bu krizlere ne dünya toplumu ne de Avrupa toplumu hazırdı. Zira kimse sonların dışında (out of box) düşünmüyor. Avrupa Birliği net değil, ne yapmak istediğini söylemiyor. Moldavya, Gürcistan; Ukrayna Avrupa Birliği üyesi olmak istedi, hiçbir müracaata net bir yanıt vermediler. Avrupa Birliği aksiyoner değil. Uzun periyotlu fikir ve siyaset fikrini yerleştirmek lazım, bunu işe insan seçerken bile yapmak lazım.

Yeniden birebir oturumda iş insanı Lily Shen, “uzun devirli düşünmek lazım, fakat herkes kendini düşünüyor. Oysa tedarik zincirinin ismi iş birliği zinciri olmalı. Biz bunun için Future Foundation isimli bir vakıf kurduk. Küresel stratejileri nasıl uyarlar ve uygulamaya koyarız, bunun öğrenilmesi çok önemli” dedi. Hakikaten de tedarik zinciri olsun, katma bedel zinciri olsun değişiyor. Sonuçta hükümetlerin süratli aksiyon alması, akademik dünyanın da kanıyı şekillendirmesi lazım. Artık büyük bir iş birliği yapılması gerekiyor, yoksa herkes kendi silolarında yaşar. Gelecek için güçlerin birleştirilip çoklu gücün açığa çıkarılması gerekiyor.   

Özetle esneklik, çeviklik, hazır olmak, hesap verilebilirlik, kapsayıcılık ve sorumluluk oturumun anahtar sözleri idi. Tahlillerin çok paydaşlı çıkarımları içermesi ve kapsayıcı olması gerektiği ve karar vericilerin değişen şartlara adapte olabilmesinin iktisadın büyümesi açısından son derece hayati olduğu vurgulandı. Diğer oturumlarda özel kesim – devlet ikilisinin koordineli bir halde çalışması gerektiği söz edilirken, bu oturumda akademi, devlet ve özel dalın birlikte çalışmasının kritik olduğundan bahsedildi. Zira çok sayıda bilinmeyen, çok sayıda değişken manasına gelir, bu yüzden farklı bakış açılarına sahip olmak bir elzemdir, dendi.

Küresel Yoksulluğun Üstesinden Gelmeyi Yeniden Düşünmek

Gelişmekte olan ülkelerin temsilcileri kendi halklarının potansiyeline inanıyor. Diyorlar ki “bize gerekli araçları sağlarsanız, biz de gerekeni yapabiliriz”. Bu noktada yerli halkın tavsiyelerinin alınması da fırsatlar ismine kıymetlidir. Kapsayıcılık ve inovasyon oturumun gündemindeydi. Kapsayıcılık için kesinlikle çocukların eğitim alma hakkı üzerinde yoğunlaşılması gerektiği söylendi. İnovasyonların ve yatırımların sürdürülebilir muvaffakiyete ulaşabilmesi için ise vatandaşların bilgilerini kayıt altına alabilen bir dijital altyapının var olması gerekiyor. Yoksulluğun bitirilmesi için hayata geçirilecek  tüm uygulamaların “büyümeye” ket vurmaması hayati kıymete sahip.

Bangladeş yoksulluğun üstesinden gelmekte düzgün bir örnek. Bu ülke çok yoksuldu. Bangladeş Doğu Pakistan’ın bir kısmı idi. 1970lerin başında ise başka ülke oldular. Karl Schwab’ın tekrar bir kelam var: Bölüm kapitalizm değil, yetenek (capability) bölümüdür. Bir ülkenin asıl sermayesi insanlarının yetenekleridir. Bangladeş de bu türlü düşünmüş. “Biz yoksul bir ülke de olsak insanlarımızın bir meslek sahibi olmalarını sağlayabilirsek yararlı bir iş yapmış oluruz” diye düşünmüşler ve böylece başarıya ulaşmışlar. Bu her ülke için değerlidir.

Ömür müddetleri uzuyor. İnsanların emekli olunca ne yapacaklarını âlâ düşünmek lazım.

Biri yoksulsa başkasının zenginliği tehlikededir.

Biri çalışmak isteyip iş bulamıyorsa oburunun işi tehlikededir.

Bu yüzden insan sermayesine yatırım yapmak gerekir. Bilhassa dijital enformasyonu eğitimde kullanmak ve fırsat eşitliği yaratmak gerekir.  

Davos Dünya İktisat Forumu’na katılan IMF Lideri Kristalina Georgieva son gelişmeler üzerine değerli açıklamalarda bulundu, “düşünülemeyeni düşünün” dedi. IMF Lideri şunları söyledi:

2022’nin sıkıntı bir yıl olacağını düşünüyoruz. Birçok ülkede emtia fiyat şoku yaşanıyor. Bilhassa dikkatinizi çekmek istediğim şok, geçen haftaki tarım fiyat şoku. Zira bu tahminen de iktisadın daha kuvvetli sulara girdiğinin işareti.

Yakıt/Petrol fiyatları indi lakin besin fiyatları yükseliyor, yükseliyor, yükseliyor. Büyüme yavaşladığında petrol kullanımını yavaşlatabiliriz lakin her gün yemek zorundayız. Mantıklı fiyatta besin bulabilme anksiyetesi global olarak dorukta.

Savaşla birlikte enflasyonu körükleyen düşünülemez şokların olabileceğini öğrendik. Bu manada şoka daha yatkın bir dünyada yaşadığımız istikametinde ders aldık.

Üst üste gelen krizlerin akabinde alabileceğimiz ders şu; düşünülemeyeni düşünün. İktisadın durdurulması düşünülemezdi. Avrupa’da bir savaş ortaya çıkana kadar düşünülemezdi. Kaç defa daha düşünülemeyecek durumlar meydana gelecek?

İki önceliğimiz var; birincisi artan besin ve güç fiyatları altında ezilen toplumun en fakir kesitlerini sübvanse etmek. İkincisi de Ukrayna’daki savaş nedeniyle en büyük ziyanı gören iş kollarına dayanak olmak.”

Davos 2022 toplantısı globalleşme için kaçırılmış bir fırsattı

Joseph Stiglitz (*), 1 Haziran 2022 The Guardian

Dünya Ekonomik Forumu’nun iki yıldan fazla bir müddetten sonraki birinci toplantısı, benim 1995’ten beri katıldığım birçok Davos konferansından kıymetli ölçüde farklıydı. Fark yalnızca Ocak ayının parlak kar ve berrak gökyüzünün yerini çıplak kayak pistleri ve çiseleyen yağmurla kasvetli bir Mayıs ayının alması değildi.

Bilakis, klasik olarak globalleşmeyi savunmaya kararlı bir forumun, öncelikle globalleşmenin başarısızlıklarıyla ilgilenmesiydi: bozulan  tedarik zincirleri, besin ve güç fiyatları enflasyonu ve milyarlarca insanı Covid-19 aşısı olmadan bırakan, birkaç şirkete milyarlarca dolar ekstra kar fırsatı sağlayan bir fikri mülkiyet (IP) rejimi.

Bu sıkıntılara önerilen karşılıklar ortasında “reshore” (üretimin ülkeye dönmesi) yahut “friend- shore  üretimi” (Biden’ın ortaya attığı üretimin birkaç dost ülkede yapılması kavramı) ve “ülkenin üretim kapasitesini artırmaya yönelik sanayi politikaları”nın yasalaşması yer alıyor. Herkesin hudutları olmayan bir dünya için çalıştığı günler geride kaldı; apansız herkes, en azından kimi ulusal sonların ekonomik kalkınma ve güvenliğin anahtarı olduğunu kabul ediyor.

Bir vakitler kuralsız globalleşmenin savunucuları için bu yüz seksen derece dönüş , bilişsel uyumsuzlukla sonuçlandı, zira yeni siyaset teklifleri paketi, milletlerarası ticaret sisteminin uzun müddettir devam eden kurallarının yıkılacağını ima ediyor…

 

Related Posts

Acun Ilıcalı motor kazası geçirdi, hastaneye kaldırıldı

Ünlü televizyoncu Acun Ilıcalı, bugün bir motor kazası geçirdi. Hemen Liv Hospital Vadistanbul hastanesine kaldırılan Ilıcalı’nın sağlık …

Dijital varlıklarda stratejik işbirliği

OYAK Yatırım, yapılan anlaşmayla, Türkiye ve çevre ülkelerdeki dijital varlık hizmetleri potansiyelini araştırmak, dijital varlıklar ve …

Zımnî evraklar sızdırıldı! Doğal gaz planı suya düştü

The Guardian’ın haberine nazaran Avrupa Birliği (AB) Rusya’dan alınan doğal gaza tavan fiyat uygulama planından uzaklaştı, ancak güç …

Zelenski’den kritik açıklama: Bayraktar Ukrayna’da İHA Üretecek

Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenski Cuma günü, Türk savunma şirketi Baykar’ın yönetimi ile görüştüğünü ve şirketin Ukrayna’da insansız …

AA Finans anketi yayımladı: Cari süreçlerde 3 milyar dolardan fazla açık bekleniyor

AA Finans’ın Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından 12 Eylül Pazartesi günü açıklanacak Temmuz 2022 Ödemeler İstikrarı datalarına …

Merkez Bankası rezervlerinde artış kaydedildi

TCMB tarafından Haftalık Para ve Banka İstatistikleri yayımlandı.Buna nazaran, 2 Eylül prestijiyle Merkez Bankası brüt döviz rezervleri, 1 milyar …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.